ΑΡΧΑΙΑ ΛΑΤΩ

Μια από τις σημαντικότερες πόλεις-κράτη των Δωριέων στην Κρήτη, αν και προϋπήρχε μάλλον της «καθόδου των Δωριέων» ήταν η Λατώ. Η Λατώ είναι κτισμένη πάνω στο διάσελο δυο λόφων σε φυσικά οχυρή και στρατηγική θέση που ελέγχει το πέρασμα από την κεντρική στην ανατολική Κρήτη και της παρείχε προστασία από τυχόν επιδρομές αλλά και εποπτεία μιας μεγάλης περιοχής του κόλπου Μεραμβέλλου. Σε πινακίδες της γραμμικής Β΄ γραφής αναφέρεται ίσως ως RA – TO. Πήρε το όνομά της από τη Λητώ (δωρικός τύπος το Λατώ), την μητέρα του Απόλλωνος και της Αρτέμιδος, αν και κυριότερη θεά της πόλης ήταν η Ειλείθυια, η οποία εικονιζόταν και στα νομίσματα. Από τη Λατώ καταγόταν ο ναύαρχος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Νέαρχος.

Από τη βόρεια ακρόπολη της Λατούς στον ψηλότερο λόφο, που έχει υψόμετρο 395 μ. μπορούσε να δει κανείς όλη την περιοχή της επικράτειας των Λατίων, στην οποία περιλαμβάνονταν οι σημερινές περιοχές του Αγίου Νικολάου, της Κριτσάς και του Κρούστα με το οροπέδιο Καθαρού, του Καλού Χωριού και της Πρίνας. Συνόρευε στα βόρεια με την επικράτεια των Ολουντίων, στα βορειοδυτικά με την επικράτεια των Δρηρίων, στα δυτικά με την επικράτεια των Λατίων, στα νότια με τις αρχαίες πόλεις Μάλλα (σήμ. Μάλλες), Ώλερο (σήμ. Μεσελέροι) και Ιεράπυτνα (σήμ. Ιεράπετρα) και τέλος στα ανατολικά με την πόλη Ιστρώνα (σήμ. Καλό Χωριό). Γύρω από το άστυ υπήρχαν νεκροταφεία, μικρά φρούρια για τον έλεγχο της επικράτειας, ιερά, μικρές κώμες και εγκαταστάσεις εξαρτημένων καλλιεργητών ή βοσκών. Επίνειό της θεωρείται η πόλη Καμάρα (σήμερα Άγιος Νικόλαος) που ονομάστηκε έτσι προφανώς εξαιτίας κάποιου αψιδωτού ή θολωτού κτηρίου.

Παρόλο που τα ορατά οικοδομικά λείψανα στο αστικό κέντρο των Λατίων ανήκουν στον 4ο και 3ο αι. π.Χ., περίοδος ακμής της πόλης, η ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως και παλαιότερα ευρήματα. Ήδη από τον 7ο αι. π.Χ. υπήρχε οργανωμένος οικισμός, ο οποίος πιστοποιείται τόσο από τα κινητά ευρήματα όσο και από το γεγονός ότι η αγορά και τα δημόσια κτήρια που αποκαλύφθηκαν θεωρήθηκαν ως τυπικό δείγμα αρχαϊκής αγοράς. Επιπλέον η έρευνα απέδειξε ότι στην ευρύτερη περιοχή υπήρχε κατοίκηση ήδη από τη μινωική περίοδο. Στο κοντινό χωριό Κριτσά αποκαλύφθηκαν θαλαμοειδείς τάφοι Υστερομινωικής ΙΙΙ περιόδου (14ος – 13ος αι. π.Χ.). Σε μικρή απόσταση από το χώρο ερευνήθηκαν δυο θολωτοί τάφοι, οι οποίοι θεωρούνται υστερομινωικοί έως πρωτογεωμετρικοί. Στο ύψωμα Θύλακας ερευνήθηκε ιερό που ανήκει κυρίως στη γεωμετρική και την αρχαϊκή περίοδο και θεωρήθηκε «απόγονος» μινωικού ιερού κορυφής.

Δεν υπάρχουν σημαντικές πληροφορίες για την ιστορική διαδρομή της πόλης, όπως γενικά όλων των πόλεων της Κρήτης των ιστορικών χρόνων. Η σημαντικότερη γνωστή προσωπικότητα που κατάγεται από τη Λατώ είναι ο Νέαρχος (περίπου 360 – 312 π.Χ.) ναύαρχος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Σε ψηφίσματα που εκδόθηκαν το 204 π.Χ. με παρέμβαση του βασιλιά της Μακεδονίας, Φιλίππου Ε΄, για αναγνώριση ασυλίας στο ιερό του Διονύσου και προστασία των πολιτών της μικρασιατικής πόλης Τέω από κρητικές πειρατικές επιδρομές, αναφέρονται δύο πόλεις «Λατίων» και «Λατίων των προς Καμάρα». Αυτό οδήγησε στην άποψη ότι υπήρχαν δύο πόλεις ανεξάρτητες με ισχυρούς δεσμούς. Σήμερα είναι περισσότερο αποδεκτή η άποψη ότι πρόκειται για μια πόλη, τη Λατώ, με επίνειο την Καμάρα που λανθασμένα επικράτησε να ονομάζεται Λατώ προς Καμάρα. Μάλιστα, στα τέλη του 3ου/αρχές 2ου αι. π.Χ. πιθανόν λόγω ανάπτυξης της ναυτιλίας και του εμπορίου, αρχίζει να αποκτά μεγαλύτερη δύναμη και σημασία από τη μεσόγεια πόλη, που σιγά σιγά εγκαταλείπεται από τους κατοίκους της που μεταφέρονται στο επίνειο, φαινόμενο γνωστό και στη νεότερη εποχή.

Μέσα από επιγραφικές μαρτυρίες διαπιστώνεται η ύπαρξη ροδιακής στρατιωτικής δύναμης στην πόλη μετά από σύγκρουση Κρητών και Ροδίων στα τέλη του 3ου αι. π.Χ. και τον καθορισμό συνόρων με τις όμορες πόλεις Ιεράπυτνα και Λύττο στην ίδια περίοδο. Συνυπογράφει επίσης με άλλες κρητικές πόλεις συνθήκη με το βασιλιά Ευμένη Β΄ της Περγάμου. Στις αρχές του 2ου αι. καταλαμβάνει τη γειτονική Ιστρώνα (σημερινό Καλό Χωριό) και στο β΄ μισό του ίδιου αιώνα συγκρούεται με την Ολούντα και την Ιεράπυτνα, σταθεροποιώντας τα σύνορά της. Οι συνθήκες που καθόρισαν τόσο τα δυτικά όσο και τα ανατολικά όρια της πόλης διασώζουν ενδιαφέροντα κατάλογο τοπωνυμίων. Αποτέλεσε μια από τις τελευταίες κατακτήσεις του Ρωμαίου στρατηγού Μέτελλου και η παρουσία των Ρωμαίων δε φαίνεται να ήταν έντονη στην πόλη. Η ζωή συνεχίστηκε και στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο, η Καμάρα όμως δεν απέκτησε τη σημασία άλλων πόλεων, όπως η Ιεράπυτνα, η Λύττος και η Ολούς.

O ΄Αγγλος ναύαρχος Th. Spratt στο έργο του «Travels in Crete» του 1865 ανέφερε ότι εντόπισε τα ερείπια της αρχαίας πόλης στο λόφο του Γουλά, ταύτισε όμως λανθασμένα τα ερείπια με την Ολούντα ή την ΄Ολερο. Το χώρο επισκέφθηκαν οι αρχαιολόγοι F. Halbherr, L. Mariani και A. Taramelli που αναγνώρισαν στα ερείπια την αρχαία Λατώ. Το 1894-6 ο Α. Evans έκανε μικρής κλίμακας έρευνες στην περιοχή. Η συστηματική έρευνα αρχίζει το 1899-1901 από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή με τον J. Demargne και επαναλαμβάνεται το 1968 ως τη δεκαετία του 1970 από τους P. Ducrey, O. Picard και Β. Χατζημιχάλη.

Συντάκτης: Βίλη Αποστολάκου, αρχαιολόγος (από την ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού)

Ιστορία για την αρχαία πόλη της Λατούς (Λατώ η Εταίρα)

Η πόλη Λατώ κτίστηκε τον 7ο π.χ αιώνα απο τους Δωριείς και πήρε το όνομα της από τη Λητώ ,τη μητέρα του Απόλλωνα και της Αρτεμις. Ονομάζεται Ετέρα για να ξεχωρίζει από τη Λατώ προς Καμαρι (σημερινός Αγιος Νικόλαος).

Στον 5ο και 4ο π.χ αιώνα ανήκουν τα τείχη και τα οικοδομήματα της Λατούς. Τον 3ο π.χ αιώνα έχουμε την συνθήκη συμμαχίας μεταξύ Λατούς και Ολούντας. Αν κάμουμε μια ιστορική αναδρομή θα δούμε οτι η Λατώ έζησε ολη τη Μηνωϊκή εποχή (3000 – 1100 π.χ) και για την οποία αμυδρά στοιχεία γνωρίζουμε. Γύρω στα 1100 π.χ οι Δωριείς που είχαν εγκατασταθεί απο νωρίτερα στη Πελοπόννησο επέδραμαν στη Λατώ και την κατάκτησαν. Την κατέστρεψαν παντελώς και πάνω στα ερείπιά της οικοδόμησαν μια νέα πολιτεία. Εκτισαν ενα μονοκεντρικό οικισμό με ανθεκτικά στο χρόνο οικοδομήματα. Ειναι ακριβώς τα εγκαταλειμμένα και ερειπωμένα κτίρια που διατηρούνται μέχρι σήμερα. Η Λατώ προς Καμάρα έχει γραφεί σε λίθινη πλάκα στη νεοδωρική διάλεκτο. Βρέθηκε στις ανασκαφές της Λατούς και φυλάσετται στο μουσείου του Λούβρου.

Τη μεγαλύτερη ακμή της την έζησε γύρω στα 800-700 χρόνια π.χ.Τότε εξουσίαζε και κυριαρχούσε σε όλη τη γύρω περιοχή. Έλεγχε τους συνοικισμούς Λακωνίων,τη Κριτσά,το Κρούστα,ολα τα παράλια του κόλπου Μεραμβέλλου, απο το Καλό Χωριό μέχρι τα σύνορα της αρχαίας Ολούντας. Ειχε καταστεί αυτή την εποχή πανίσχυρη ναυτική και στρατιωτική δύναμη. Κατά τους γεωμετρικούς χρόνους (900 – 700 π.Χ.) ξαναχτίστηκαν οι καταστραμμένες πόλεις Μάλια, Φαιστός κ.ά. και ο πληθυσμός αυξήθηκε. Στο μεταξύ επιβλήθηκε ο δωρικός τρόπος ζωής και η δωρική διάλεκτος, αλλά τον τόνο στην πολιτική και κοινωνική ζωή έδινε ο μινωικός πολιτισμός.

Οι εμφύλιοι πόλεμοι, που άρχισαν περί το 480 π.Χ., οδήγησαν στην παρακμή του κρητικού πολιτισμού και στην καταστροφή της Λύκτου, που, κατά τον Πλάτωνα, αποτελούσε ένα πρότυπο κράτος. 33-330 π.χ Ρωμαϊκή κατοχή – Πρωτοχριστιανική περίοδος. 76 π.Χ. Οι Ρωμαίοι υποτάσσουν την Κρήτη. Η πρόοδός της συνεχίστηκε και όλη την Ελληνιστική εποχή ( 323 μ.χ – 67 π.χ). 66 π.χ-330 π.χ στόχος των κατακτητών και επιδρομαίων Ρωμαίων. Το 69 π.Χ. όμως η Κρήτη δεν μπόρεσε να αποκρούσει νέα εισβολή των Ρωμαίων και ο στρατηγός Κόιντος Καικίλιος Μέτελλος, που επονομάστηκε Κρητικός, έγινε κύριος του νησιού. Οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν τότε όλες τις πόλεις, εκτός από τη Γόρτυνα, την οποία έκαναν πρωτεύουσά τους.

Η Κρήτη ήταν ένα στρατηγικό σημείο στην ανατολική Μεσόγειο που αποτέλεσε πρόκληση για τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Το 69 π.Χ. η Κρήτη έπεσε στα χέρια των Ρωμαίων και έγινε Ρωμαϊκή επαρχία μέχρι το 369 μ.Χ. 69 π.χ -330 μ.χ Το ηφαίστιο της Σαντορίνης και οι μεγάλοι σεισμοι καταστρέφουν τον Μινωϊκό πολιτισμό.Την ίδια εποχή Ο Ανδρότιμος άρχοντας της Λατούς και πατέρας του Νέαρχου μετοίκησε στην Μακεδονία. Ο πατέρας του Ανδρότιμος ,έγινε σύμβουλος του Μακεδόνα Βασιλειά Φιλίππου του Β’. Ο Νέαρχος τότε μικρός ήταν συνομήλικος και συμμαθητής με τον Αλέξανδρο το γιό του Φιλίππου. Με τη γνωριμία και τη συναναστροφή των δύο παιδιών αναπτύχθηκε ειλικρινής φιλία. Είχαν δε την ευτυχία να έχουν δάσκαλο τον Αριστοτέλη.

Ο Αλέξανδρος εξετίμησε το πνεύμα,το ήθος και τις αρετές του Νέαρχου και όταν αργότερα διαδέχτηκε στο θρόνο τον πατέρα του και ετοίμασε τη μεγάλη εκπολιτιστική εκστρατεία στα βάθη της Ασίας,(334 π.χ) του ανέθεσε την αρχηγία του στόλου,με την εντολή να εξερευνήσει το ναυτικό δρόμο απο τις εκβολές του Ινδού ποταμού μέχρι τον Εφράτη. Ο Νέαρχος κατά τη διάρκεια του ταξειδιού του συναντήθηκε στη
Καρμανία με τον Μέγα Αλέξανδρο,που ακολουθούσε παράλληλη πορεία απο την ξηρά και διατάχθηκε να συνεχίσει με το στόλο τη πορεία,μέχρι το Περσικό κόλπο,με σκοπό να φθάσει στα Σούσα,μέσω του Πασιτίγριτα ποταμού.

Πολίτιμες επιστημονικές πληροφορίες και εντυπώσεις από τις εξερευνήσεις του περιέγραψε στο έργο » Παράπλους». Απο τα Σούσα ο Νέαρχος πήγε στη Βαβυλώνα.Συσκέφτηκε με τον Μέγα Αλέξανδρο και αποφασίσθηκε να συνεχιστεί η εκστρατεία του στα παράλια της Μεσογείου. Το ταξείδι όμως αυτό ματαιώθηκε,γιατί πέθανε ο Μέγας Αλέξανδρος. Ο Νέαρχος και πολλοί άλλοι κριτικοί πολεμούν με τον Μέγα Αλέξανδρο. Το 193 π.χ. Συνθήκη μεταξύ Ιωνίας Τέως και των δύο πόλεων Λατούς,(Λατώ η Ετέρα και Λατώ προς Καμάρα) αναφορική με την ασυλία του ναού του Διόνυσου. Το 170 π.χ.Συνθήκη μεταξύ Λατούς και Ευμενούς της Περγάμου. Το 134 π.χ. Συνθήκη συμμαχίας μετά της Κνωσού και Ολούντας. Οι παραπάνω συνθήκες διαβεβαιώνουν πως η Λατώ ήταν μια σεβαστή και πανίσχυρη δύναμη,που την υπολόγιζαν σημαντικές πολιτείες της εποχής. Ο πληθυσμός της είχε αυξηθεί σημαντικά γύρω στις 10.000 έως 15.000. Οι κάτοικοί της όμως δεν ζούσαν πολλά χρόνια διότι διάφορες επιδημίες ή και οι κακές υγιεινές συνθήκες διαβίωσης τους αποδεκάτιζαν.

Το νεκροταφείο της Λατούς δεν βρέθηκε. Εικάζεται οτι, ή έκαιγαν τους νεκρούς ή τους έθαβαν κάπου προς την περιοχή του Σταυρού Αγίου Νικολάου οπου βρίσκεται εκτεταμένο παλιό νεκροταφείο. Σε εσκαφές κατά καιρούς σ’αυτό το χώρο, συναντώνται παμπάλαια μνήματα, κυρίως όμως Ρωμαϊκής εποχής ( 1ου αιώνα π.χ – 5ο αιώνα μ.χ). Πότε,απο ποιούς και με πιό τρόπο αφανίστηκε ή Λατώ δεν γνωρίζουμε επακριβώς. Πιθανολογείται να καταστράφηκε στο τέλος της Ελληνιστικής εποχής. Τότε δηλαδή, που οι αντιζηλίες, οι διαμάχες και οι συγκρούσεις μεταξύ των Κρητικών πόλεων έδιναν και έπαιρναν. Κάθε μια πολιτεία μοναχή της ή με συμμαχία άλλων επέδραμε με μανία εναντίον κάποιας άλλης. Οι συνέπειες των πολέμων αυτών υπήρξαν καταστροφικές. Πολλές Κρητικές πολιτείες εξαφανίστηκαν παντελώς και δεν ξανακατοικήθηκαν. Οσοι απο τους κατοίκους της Λατούς, ύστερα απο κάποια τέτοια καταστροφή ή πειρατική επιδρομή επέζησαν,φημολογείται οτι κατοίκησαν στην Κριτσά αφού τη ξανάκτησαν μια και τη βρήκαν εντελώς καταστραμμένη απο μεγάλη πυρκαϊά ή τρομερό σεισμό.

ΕΙΛΕΙΘΥΙΑ η προστάτιδα της Λατούς

Αν ολοι μας, στο όνομα του Αγίου Nικολάου αναγνωρίζουμε τον προστάτη Αγιο της πόλης μας, πόσοι από μας άραγε γνωρίζουμε την Ειλείθυια,την προστάτιδα της αρχαίας πόλης Λατούς που κείτεται κάτω απο τον σημερινό Αγ.Νικόλαο;
Πόσοι απο μας έχουν αναρωτηθεί τί απεικονίζει το έμβλημα του Αγίου Νικολάου;
Πρόκειται βέβαια για ένα αρχαίο νόμισμα, προερχόμενο απο την αρχαία Λατώ,που απεικονίζει μια γυναικεία φιγούρα; είναι η Ειλείθυια, θεότητα των τοκετών, προστάτιδα της Λατούς πρός Καμάρα και της Λατούς της Ετέρας.

Η Ειλείθυια ,ήταν η κόρη του Δία και της Ηρας ,του ζεύγους που οι αρχαίοι Ελληνες είχαν τοποθετήσει στην κορυφή του πάνθεου,αδελφή του Αρη και της Ηβης.Ηταν η θεά των τοκετών ,η θεά που βοηθούσε τις γυναίκες να ξεγεννήσουν και τελικά ήταν η θεά της καρποφορίας και της γονιμότητας. Ο ρόλος της στην μυθολογία των Ελλήνων συχνά περιορίζεται στον χαρακτηρισμό της ως αφοσιωμένης κόρης της Ηρας,για χάρη της οποίας μάλιστα παραβιάζει τα ιερά της καθήκοντα ως θεάς των τοκετών. Η λατρεία της Ειλείθυιας στο σημείο αυτό αναφέρεται σε ένα παλαιότερο γνώρισμα της λατρείας της ίδιας της Ηρας ως θεάς των τοκετών. Ρόλοι που συγχέονται στους μύθους των τοκετών της Λητώς και της Αλκμήνης.

Η Λητώ,μητέρα του Απόλλωνα και της Αρτεμης,αγαπημένη του Δία,έγινε αντικείμενο του φθόνου της Ηρας.Εγκυος η Λητώ, αναζητούσε τόπο για να γεννήσει, ομως πουθενά δε γινόταν δεκτή,καθώς όλοι φοβόντουσαν την εκδίκηση της Ηρας. Τελικά καταφεύγει στη Δήλο ετοιμόγεννη,δεν μπορεί όμως να ελευθερωθεί απο τις ωδίνες,γιατί η Ηρα κρατούσε μακριά την ελευθερώτρια θεά,την κόρη της, Ειλείθυια, τυλιγμένη σε ένα πυκνό σύνενεφο,απ’όπου δεν έβλεπε τίποτα απ’οτι γινόταν στην Γή.

Χωρίς να μπορεί να γεννήσει,η Λητώ κοιλοπονάει,ώσπου,όπως περιγράφουν οι ομηρικοί ύμνοι,η θεά Ιριδα ανεβαίνει στον Ολυμπο να ειδοποιήσει τη θεά Ειλείθυια νά’ρθει.Της τάσσει μάλιστα – για να την πείσει να παραβιάσει την επιθυμία της μητέρας της Ηρας, ένα χρυσούφαντο ύφασμα εννιά πήχες μακρύ. Μόλις φάνηκε η Ειλείθια στη Δήλο, η Λητώ ελευθερώθηκε ,πιάστηκε από μιά φοινικιά και έφερε στον κόσμο τον Απόλλωνα. Αλλά καταλυτικός ήταν ο ρόλος της θεάς και στη γέννηση του Ηρακλή.

Είναι γνωστό το μίσος της Ηρας για τον Ηρακλή, τον γιό του Δία και της Αλκμήνης. Οταν ήταν λοιπόν η Αλκμήνη ετοιμόγεννη – και επειδή ο Δίας είχε πει οτι το παιδί του θα γεννιόταν στη γενιά των Περσειδών θα γινόταν βασιλιάς του Αργους – η Ηρα ζήτησε απο την Ειλείθυια να καθυστερήσει τον τοκετό της Αλκμήνης.Αντίθετα να επισπεύσει την γέννηση του Ευρυσθέα (όπου ήταν κι αυτός απο την ίδια γενιά.).Ετσι ο Ευρυσθέας έγινε βασιλιάς και ο Ηρακλής βρέθηκε στην υπηρεσία του να πραγματοποιεί τους δώδεκα άθλους.

Η λατρεία ωστόσο της Αρτεμις ως θεάς της γέννας απορρόφησε την λατρεία της Ειλείθυιας σε πολλές περιοχές της Ελλάδας.Μια παραλλαγή του μύθου της γέννησης του Απόλλωνα θέλει την Αρτεμη να γεννιέται πριν απο αυτόν και να βοηθάει τη μητέρα της να υποκαταστήσει την Ειλείθυια,που περιορίζεται να προστατεύει τα διακιώματα του νόμιμου γάμου. Στην Κρήτη πάντως η λατρεία της θεάς παραμένει ιδιαίτερα ισχυρή, γεγονός που συνδέεται με την πεποίθηση των Κρητικών ότι η Ειλείθιυα είναι κρητικής καταγωγής θεότητα.

Ηδη απο τα προϊσταρικά χρόνια οι Κνωσίτες απέδιδαν ιδιαίτερες τιμές στην Ειλείθυια. Μάλιστα, το σπήλαιο της Αμνισού θεωρήθηκε ο τόπος γέννησής της και λατρευόταν ως ιερό της θεάς.

Στην Κρήτη ήταν ιδιαίτερα έντονη η γονιμοποιός δύναμη της θεάς και ο όλος της δεν περιοριζόταν στη βοήθεια των ετοιμόγεννων. Είχε βλαστικό χαρακτήρα, ήταν θεότητα της γονιμότητας.

Στα ιστορικά χρόνια βέβαια περιορίστηκε ξανά στον αρχικό της ρόλο. Η λατρεία της όμως είχε ήδη επεκταθεί σε πολλές κρητικές πόλεις. Ανάμεσά τους η Λατώ.

ΠΟΠΗ ΚΟΖΥΡΗ – Ανατολή 17-18/5/1997

Πηγή : Κριτσά Πύλη

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s