ΑΡΚΑΔΙ – ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ – ΜΑΡΓΑΡΙΤΕΣ

ΑΡΚΑΔΙ
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ
ΜΑΡΓΑΡΙΤΕΣ



.

ΑΡΚΑΔΙ

Αρκάδι

Αρκάδι

Η Ιερά Μονή Αρκαδίου είναι μια ιστορική Μονή στην Κρήτη. Ιδρύθηκε περί τον 12ο αιώνα, επί του Βυζαντινού Αυτοκράτορα Αρκάδιο, του οποίου το όνομα φέρει είτε προς τιμή του, είτε προς κτήτορα.
Κτίσθηκε επί μικρού οροπεδίου σε θέση στρατηγική της ΒΔ. πλαγιάς του όρους Ήδη πάνω από γραφικό φαράγγι, που συνδέει τις επαρχίες Ρεθύμνου, Μυλοποτάμου και Αμαρίου.

Η Μονή Αρκαδίου απέχει 23 χιλιόμετρα από την πόλη του Ρεθύμνου και η πρώτη ολοκληρωμένη φρουριακή μορφή της δημιουργήθηκε την τελευταία περίοδο της Ενετοκρατίας. Το σημαντικότερο μέρος της Μονής Αρκαδίου είναι ο κεντρικός δίκλιτος ναός που είναι αφιερωμένος στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος (το ένα κλίτος), και στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη (το έτερο κλίτος), που περιβάλλεται από πολύ παχύ αυλότοιχο εντός του οποίου υφίστανται διάφορα βοηθητικά οικήματα. Στις στέγες των οικημάτων αυτών φέρονται επάλξεις,(στηθαία), με σκοπιές και τυφεκιοθυρίδες.
Σημαντικότερα κτίσματα των βοηθητικών χώρων της Μονής αυτής είναι:
1. Ο «Ξενών» και το «Ηγουμενείο»,
2. Η «Τράπεζα», (αίθουσα κοινής εστίασης) με ιδιαίτερη αυλή
3. Τα «Κελαρικά», (μεγάλο θολωτό διαμέρισμα που χωρίζεται σε μαγειρείο, ζυμωτήριο, φούρνο, αρταποθήκη και αλευραποθήκη).
4. Η «Πυριτιδαποθήκη», μεγάλη επιμήκης αίθουσα χρησιμοποιούμενη παλαιότερα ως «κρασομαγατζές» (οιναποθήκη), που περί το 1866 μετατράπηκε σε πυριτιδαποθήκη όπου στα υφιστάμενα βαρέλια φέρονταν η πυρίτιδα για τη χρήση των όπλων της εποχής.
5. Τα «Μεσοκούμια» που ίσως εκ παραφθοράς του ονόματος ήταν το νοσοκομείο, πρόκειται για μεγάλο επίσης επίμηκες θολωτό διαμέρισμα που χωρίζονταν σε 8 μικρότερους χώρους κελιά.
6. Το «Μουσείο» που διαμορφώθηκε το 1932, από πρώην Ηγουμενείο, υπό τη μέριμνα του τότε επισκόπου Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου Τιμόθεου Βενέρη, στο οποίο και φυλάσσονται σπουδαία κειμήλια της Μονής (σκεύη, άμφια, κ.λπ.).
7. Τα «Κλάουστρα», θολωτά διώροφα κελιά μοναχών.
8. Τα «Κελλία» χώροι κατοικίας των μοναχών που διακρίνονται σε ισόγεια και ανώγεια και
9. Οι «Αποθήκες»

Στον ίδιο χώρο, εκτός της Μονής Αρκαδίου, περί τα 80 μ. ΒΔ της Μονής, στο χείλος του φαραγγιού, βρίσκεται το υπέροχο Ηρώο που δεσπόζει από μακριά του χώρου. Στη θέση αυτή παλαιότερα ήταν ο ανεμόμυλος της Μονής που αργότερα είχε γίνει οστεοφυλάκιο. Επίσης εκτός της Μονής βρίσκονται οι “στάβλοι” και το λεγόμενο «Δραγατοκάλυβο» (φυλάκιο του Δραγάτη = αγροφύλακα).

Για την ύδρευση της Μονής χρησιμοποιούνταν τρία παρακείμενα πηγάδια σε απόσταση περί τα 250 μέτρα, καθώς και μία υπόγεια υδατοδεξαμενή (στέρνα) που βρίσκονταν μέσα στην αυλή.

Τσανλί Μοναστίρ

Μετά την άλωση της Κρήτης από τους Τούρκους, το 1669, ο Πορθητής πασάς (Κυπρισλή) απαγόρευσε να κτυπούν καμπάνες σ΄ όλες τις εκκλησίες και τα μοναστήρια. Ο τότε ιεροδιάκονας όμως της Μονής Αρκαδίου, ο Νεόφυτος Πατελάρης, που ήταν τουρκομαθής, έσπευσε με δώρα στον πορθητή στο Τυμπάκι, όπου είχε εγκαταστήσει το μεγάλο στρατόπεδό του και τον παρακάλεσε να επιτρέψει τουλάχιστον τη χρήση της καμπάνας του Αρκαδίου. Ο Πορθητής δεχόμενος τα δώρα και εκτιμώντας τον ιεροδιάκονο για την μοναδική προσέλευση κληρικού επέτρεψε την κατ΄ εξαίρεση χρήση. Εκ του γεγονότος αυτού η Μονή Αρκαδίου έφερε την ονομασία “Τσανλί-Μαναστίρ” που σημαίνει δικαιούχος κώδωνας, καμπάνα, (να ηχεί) κατά τις διάφορες ιεροτελεστίες. Μάλιστα δόθηκε και ιδιαίτερη φρουρά για τη Μονή που διέμενε στο παρακείμενο χωριό Αμνάτο.

Ιστορία της μονής

Κρήτες επαναστάτες είχαν αρχίσει να συγκεντρώνονται στο Αρκάδι από τις 3 Μαρτίου του 1866 για να φθάσουν το Νοέμβριο να αριθμούν τους 259 πολεμιστές και 705 γυναικόπαιδα. Στις 24 Σεπτεμβρίου είχε αφιχθεί ο συνταγματάρχης του Ε.Σ. Π. Κορωναίος με λίγους εθελοντές και ανακηρύχθηκε αρχηγός. Ο Κορωναίος έκρινε ότι η τοποθεσία δεν ήταν κατάλληλη για άμυνα, όμως ο Ηγούμενος της Μονής Γαβριήλ δεν ήθελε να την εγκαταλείψει. Έτσι προχώρησε σε αμυντικές προπαρασκευές, εγκατέστησε ως φρούραρχο τον ανθυπολοχαγό Ι. Δημακόπουλο και μετέβη στις επαρχίες προς στρατολόγηση πολεμιστών.

Ο τουρκικός στρατός, αποτελούμενος από 6.000 πεζούς, 200 ιππείς, 1.200 Αλβανούς και υποστηριζόμενος από τριάντα κανόνια, υπό τον Μουσταφά Ναϊλή Πασά εξεστράτευσε εναντίον της Μονής. Παράλληλα ζήτησε από τον ηγούμενο Γαβριήλ να παραδοθεί. Η απάντηση ήταν αρνητική.

Η επίθεση ξεκίνησε στις 8 Νοεμβρίου. Στις μάχες διακρίθηκαν οι: Δημακόπουλος, Σπύρος Ολύμπιος, Κούβος, Δενιανάκης, Γαληνάκης. Τη δεύτερη όμως ημέρα η εξωτερική γραμμή άμυνας διασπάται, σκοτώνεται ο Ηγούμενος Γαβριήλ και οι Τούρκοι εισέρχονται στον περίβολο της Μονής. Εξαντλημένοι και με βέβαιη την αιχμαλωσία και όλα τα συνακόλουθα, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης από το χωριό Άδελε του Ρεθύμνου κλείνεται μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Η πυροδότηση των βαρελιών με το μπαρούτι προκάλεσε την καταστροφή της Μονής και το θάνατο πολλών Ελλήνων αλλά και Τούρκων εισβολέων. Ο κρότος λέγεται ότι ακούστηκε μέχρι το Ηράκλειο. Μετά την ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης ο Ι. Δημακόπουλος συνέχισε να μάχεται κατά των Τουρκαλβανών στον περίβολο της Μονής. Ο ίδιος την 9η Νοεμβρίου αποφάσισε να παραδοθεί στον τακτικό τουρκικό στρατό όταν έλαβε εγγυήσεις για την ζωή των τελευταίων υπερασπιστών που μάχονταν μέσα από τα ερείπια. Ωστόσο, την επομένη εκτελέστηκε με αποκεφαλισμό τόσο αυτός όσο και οι περισσότεροι αιχμάλωτοι.

Μετά την καταστροφή του, το 1866, ανοικοδομήθηκε πλήρως και αναστηλώθηκε στην πρότερή του μορφή. Μόνο ένα μισοκαμένο τέμπλο στα αριστερά της Αγίας Τράπεζας και μια μπάλα κανονιού σφηνωμένη στο αιωνόβιο κυπαρίσσι στα δεξιά στης εκκλησίας μαρτυρούν το αίμα που χύθηκε πριν 140 χρόνια.

Η Ουνέσκο έχει χαρακτηρίσει το Αρκάδι Ευρωπαϊκό Μνημείο Ελευθερίας.

Πηγή el.wikipedia.org

Περισσότερες λεπτομέρειες μπορείτε να διαβάσετε στην επίσημη ιστοσελίδα της Μονής Αρκαδίου.

Κορυφή Σελίδας



.

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ

Η Ελεύθερνα ήταν κατά την αρχαιότητα πόλη της Κρήτης. Βρισκόταν στο σημερινό Νομό Ρεθύμνου, 25 χιλιόμετρα νότια της πόλης του Ρεθύμνου, κάπου 12 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Μονής Αρκαδίου. Ο αρχαιολογικός χώρος καταλαμβάνει μια οδοντωτή κορυφογραμμή του Ψηλορείτη, σε ύψος 380 μέτρων.

Την πόλη ίδρυσαν οι Δωριείς τον 9ο αιώνα π.Χ. στη διασταύρωση των δρόμων που ένωναν τις πόλεις Κυδωνία, Κνωσσό και το ιερό στο όρος Ίδη. Στη θέση Ορθή Πέτρα έχει έρθει στο φως νεκρόπολη των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων. Το 2010 ανακοινώθηκε η ανακάλυψη στην περιοχή διπλού τάφου ηλικίας 2.700 ετών, που έκρυβε περισσότερα από 3.000 φύλλα χρυσού και την πρώτη απεικόνιση της µέλισσας ως θεάς.

Η Ελεύθερνα, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Κρητικού Πολέμου (205 π.Χ. έως 200 π.Χ.), τάχθηκε με στο πλευρό του βασιλιά της Μακεδονίας, Φιλίππου Ε’, ενάντια στη Ρόδο και την Κνωσσό.

Μετά την κατάληψη του νησιού από τους Ρωμαίους, πολιορκήθηκε και δεν έπεσε στα χέρια του Κόιντου Καικήλιου Μέτελλου παρά μέσω προδοσίας. Η πόλη εξακολούθησε να αναπτύσσεται, ενώ ανοικοδομήθηκαν λουτρά, βίλλες και δημόσια κτίρια. Την ευμάρεια της πόλης απείλησε ένας σεισμός το 365.

Κατά τη βυζαντινή περίοδο η πόλη έγινε έδρα επισκοπής, με αποτέλεσμα να χτιστεί μια βασιλική στα μέσα του 7ου αιώνα. Τελικά, οι επιδρομές των Αράβων τον 8ο αιώνα και ένας νέος σεισμός το 796 οδήγησαν την πόλη σε παρακμή.

Πηγή : el.wikipedia.org

Αρχαία Ελεύθερνα

Xάρτης Αρχ. Ελεύθερνας ( για μεγένθυνση κλικ στο χάρτη)

Οι ανασκαφές στην περιοχή της Ελεύθερνας ξεκίνησαν πριν 16 χρόνια, το 1985, όταν ο τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Κρήτης αποφάσισε να ερευνήσει και να φέρει στο φως τη γνωστή από τις φιλολογικές μαρτυρίες αρχαία πόλη. Μικρής έκτασης έρευνα είχε πραγματοποιηθεί στην περιοχή και το 1929 από την Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή υπό τη διεύθυνση του H. Payne.

Αρχαία Ελεύθερνα

Ο στεγασμένος χώρος του νεκροταφείου της Ορθής Πέτρας στην Ελεύθερνα

Τα κατάλοιπα έχουν αποκαλυφθεί στην ευρύτερη περιοχή των δύο σύγχρονων γειτονικών χωριών Ελεύθερνα και Αρχαία Ελεύθερνα που βρίσκονται στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη και σε απόσταση 24 και 29 χιλιομέτρων αντίστοιχα από την πόλη του Ρεθύμνου.

Πιο συγκεκριμένα, τα σημαντικότερα ευρήματα έχουν εντοπισθεί σε τρεις θέσεις ενός λόφου «τοποθετημένου» ανάμεσα σε δύο συγκλίνοντες χείμαρρους: στην θέση Ορθή Πέτρα στη δυτική πλευρά του λόφου (ανασκαφικός τομέας ΙΙΙ), στη θέση Πυργί στο κέντρο του λόφου (ανασκαφικός τομέας ΙΙ) και στη θέση Κατσιβέλος στην ανατολική πλευρά του λόφου (ανασκαφικός τομέας Ι). Σημαντικά είναι επίσης τα ευρήματα που έχουν αποκαλυφθεί στην περιοχή Νησί, κοντά στο σύγχρονο χωρίο «Ελεύθερνα» και που περιλαμβάνουν κυρίως υπολείμματα οικισμού της ελληνιστικής περιόδου.

Στη θέση Ορθή Πέτρα η ανασκαφική ομάδα με επικεφαλής τον αρχαιολόγο, καθηγητή κ. Ν. Σταμπολίδη έχει φέρει στο φως νεκρόπολη των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων καθώς και ελληνιστικά και ρωμαϊκά κτίρια και δρόμους που οικοδομήθηκαν πάνω στα προγενέστερα.

Αρχαία Ελεύθερνα

Αρχαία Ελεύθερνα

Στη θέση Πυργί στην κορυφή του λόφου, όπου και τοποθετείται ο κεντρικός οικιστικός πυρήνας της πόλης, ο αρχαιολόγος, καθηγητής κ. Αθ. Καλπαξής έχει αποκαλύψει τμήματα κτιρίων των ρωμαϊκών και παλαιοχριστιανικών χρόνων, ενώ στα ανατολικά του λόφου, στην περιοχή του σημερινού χωριού «Αρχαία Ελεύθερνα» ο αρχαιολόγος καθηγητής κ. Π. Θέμελης έχει ανασκάψει μέρος του οικισμού σε όλες τις χρονολογικές του φάσεις από τα προϊστορικά έως και τα παλαιοχριστιανικά χρόνια.

Στη θέση της ανασκαφής του καθ. Π. Θέμελη έχουν αποκαλυφθεί ελληνιστικοί αναλημματικοί τοίχοι, ρωμαϊκά κτίρια και λουτρά, καθώς και τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική με νάρθηκα και θαυμάσιο ψηφιδωτό διάκοσμο που αποδίδει γεωμετρικά και φυτικά μοτίβα.

Πηγή : Ιστοσελίδα Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Ρεθύμνου.

Ακολουθεί video από την εκπομπή “Καλό Μεσημέρι” του τοπικού τηλεοπτικού καναλιού “ΚΡΗΤΗ ΤV” μας ξεναγεί στον αρχαιολογικό χώρο.

Ακολουθεί video από το δελτίο ειδήσεων του τοπικού τηλεοπτικού καναλιού “ΚΡΗΤΗ ΤV” για τα πρόσφατα ευρήματα στη νεκρόπολη (Σεπτέμβριος 2010).

Κορυφή Σελίδας



.

ΜΑΡΓΑΡΙΤΕΣ

Μαργαρίτες

Μαργαρίτες

Το χωριό Μαργαρίτες βρίσκεται σε υψόμετρο 300 μ. και απέχει από το Ρέθυμνο 27 χλμ.

Στις ενετικές απογραφές και σε έγγραφα της περιόδου αναφέρεται ως “Μαγαρίτες”. Αυτό είναι και το αρχικό όνομα τού χωριού και συνεπώς στο όνομα αυτό πρέπει να αναζητηθεί η ετυμολογία του.

Ο Στ. Ξανθουδίδης γράφει (Χάνδαξ – Ηράκλειον σ.28), ότι το όνομα τού χωριού αυτού όπως και πολλών άλλων (Γαβαλοχώρι – Αμάρι – Γερακάρι – Φουρφουράς κ.λπ.) οφείλονται σε οικογενειακά επώνυμα βυζαντινών οίκων που μετοίκησαν στην περιοχή.

Όμως η ετυμολογία του ονόματος του οικισμού πρέπει να αναζητηθεί στο αρχικό του όνομα Μαγαρίτες, που αναφέρεται αιώνες πριν την οριστικοποίηση του χωριού ως Μαργαρίτες.

Στο «Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης» του Δημητράκου αναφέρεται η μεσαιωνική λέξη μαγαρίτης, που σημαίνει αρνησίθρησκος, αποστάτης (χρησιμοποιείται και ως υβριστική αντί του μακαρίτης), που δεν αποκλείεται να έχει σχέση με την ίδρυση του χωριού, από τον πρώτο οικιστή μαγαρίτη(αλλόθρησκο).

Όμως, στο «Μέγα Λεξικόν της Ελληνική Γλώσσης» των Liddel-Scott αναφέρεται η λέξη «μαγαρικός» εκ του «μεγαρικός κέραμος»: ούτω δε τους Μεγαρικούς κεράμους δια του ε χρη λέγειν ου δια του α, ως οι έμποροι την άρχουσαν παραφθείροντες. Τα μαγαρικά συνεχίζουν να έχουν σχέση με τα κεραμικά και επί Βυζαντίου, από όπου και προέρχεται η ονομασία του χωριού. Οι Βυζαντινοί έλεγαν μαγαρικάτα, πήλινα υδροδοχεία, σταμνιά, κύπελλα, πιάτα κ.λπ.,(Βλ. Φαίδ. Κουκουλέ, Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός, τόμ. B’, σ. 104). Στο Λεξικό των Liddel-Scott αναφέρεται επίσης ότι «μάγαρον» σημαίνει και «μέγαρον».

Μαργαρίτες

Μαργαρίτες

Η αγγειοπλαστική έχει παράδοση στις Μαργαρίτες, όπως και στο Θραψανό της επαρχίας Πεδιάδος του νομού Ηρακλείου. Μάλιστα οι κάτοικοι εξακολουθούν και σήμερα να εργάζονται σε απομιμήσεις αρχαίων μινωϊκών αγγείων, για τουριστική κατανάλωση.

Οι αγγειοπλάστες των μαγαρικών αγγείων αποκαλούνταν «μαγαρικοί» και κατά παραφθορά προκύπτει το «Μαγαρίτες» όπως συμβαίνει άλλωστε με πολλές ονομασίες. Αυτοί θα ήταν οι πρώτοι οικιστές του χωριού κατά την Βυζαντινή περίοδο. Που σημαίνει ότι η επαγγελματική ταυτότητα των πρώτων οικιστών έδωσε και το όνομα στην περιοχή.

Η Δήμητρα Ποθουλάκη, (της οικογένειας του στρατηγού Ποθουλάκη), ασχολήθηκε επίσης με την ετυμολογία τού ονόματος. Σημείωσε ότι μια βασίλισσα της αρχαίας Ελεύθερνας με το όνομα Μαργαρίτα(!) γοητεύτηκε από την ομορφιά του τοπίου, ώστε προσέφερε όλα τα κοσμήματά της, για να οικοδομηθεί χωριό στην περιοχή και προς τιμήν της να ονομαστεί Μαργαρίτες! («Κρητική Εστία», τεύχ. 8). Τέτοια εκδοχή είναι παντελώς αναληθής και αβάσιμη. Εξάλλου πολλές ονομασίες τόπων κατά περιόδους ερμηνεύθηκαν με τον πλέον «εύκολο» τρόπο, λόγω ελλείψεως ιστορικών και αρχαιολογικών πηγών.

Ιστορικές αναφορές: στην επαρχία Μυλοποτάμου αναφέρεται το 1577 από το Fr. Barozzi, (f°28r) Magarites και από τον Καστροφύλακα (KI73) Magarites με 460 κάτ. το 1583, και με 1043 οφειλόμενες αγγαρείες(K183).

Από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ. 131) αναφέρεται Magharites το 1630.

Το 1671, στην τούρκικη απογραφή, αναφέρεται ως πρωτεύουσα της επαρχίας Nefs Melopotamo (κυρίως Μυλοπόταμος) με 24 οφειλόμενα χαράτσια. (Ν. Σταυρινίδη, Μεταφράσεις B’, σ.129).

Στην απογραφή του 1881, ο Ν. Σταυράκης, παρά του ότι διακρίνεται για τις ιστορικές του γνώσεις, χωρίς να έχει υπόψιν του τα ενετικά έγγραφα και τις απογραφές το καταγράφει για πρώτη φορά ως Μαργαρίτες με 741 Χριστιανούς κατοίκους και έδρα ομώνυμου δήμου.
To 1900 ο δήμος μετονομάστηκε Ελευθερναίων, με πρωτεύουσα τις Μαγαρίτες, κάτ. 986.
Τo 1920 γράφεται Μαργαρίταις με 715 κάτ. έδρα ομώνυμης κοινότητας.
To 1928 Μαργαρίτες με 693 κάτ.,
το 1940 Μαργαρίται με 719,
το 1951 με 669,
το 1961 με 604,
το 1971 με 415 και
το 1981 κάτ. 365.

Τo 1890 γράφει ο Εμμ. Λαμπρινάκης, (Γεωγραφία τής Κρήτης, σ.96), ότι είναι “κώμη μεγάλη επί λαμπράς τοποθεσίας, όθεν και το όνομα Μαργαρίται!”

Μαγαρίτες αναφέρεται το χωριό και όλη την περίοδο της Τουρκοκρατίας. (Βλ. «Κρητικά Χρονικά», A’ σ. 111). Μαγαρίτες και τους κατοίκους Μαγαριτσανούς αναφέρει στο ημερολόγιο του το 1831-1845 ο Κωνστ. Κοζύρης (Βλ. σ.342 τού ίδιου τόμου των Κρητικών Χρονικών).

Μαργαρίτες

Μαργαρίτες

Επί Ενετοκρατίας στo χωριό υπήρχαν πολλές και μεγάλες κατοικίες Ενετών αρχόντων (με ωραία θυρώματα και περίτεχνη για την περιοχή αρχιτεκτονική), ερειπωμένες σήμερα, αναφέρει ο Gerola Monumenti Veneti ecc. vol. IIIp.282(1900). Ένα από τα μέγαρα ανήκε στην οικογένεια Dandolo, όπως δείχνουν τα γράμματα Ζ D σχετικής επιγραφής. Αλλά και η εκκλησία του Αγ. Δημητρίου, που βρισκόταν κοντά στο μέγαρο και ήταν ιδιόκτητη της οικογένειας των Ντάντολο, πιστοποιεί το γεγονός. Σε επιγραφή της εκκλησίας αναφέρεται, ότι ανιστορήθη με έξοδα του άρχοντα Τζανάκη Ντάντολο και του παπά Γεώργη Καλωσυνά. Σε υπέρθυρο πόρτας του μεγάρου είναι σκαλισμένη η επιγραφή; Tempore felici multi nominantur amici – Dum fortuna perit nuUusamihuserìt. 5 Magio 1634 : Των ευτυχούντων πάντες φίλοι, των δυστυχούντων ουδείς. Παράφραση δίστιχου του Οβιδίου. (Βλ. G. Gerola, Monumenti Veneti ecc., vol. IV, p.373).

Μαργαρίτες

Μαργαρίτες

Στις Μαργαρίτες υπήρχε πλήθος εκκλησιών. Όπως η ετοιμόρροπη του Αγ. Γεωργίου (Gerola – Λασιθιωτάκη, Τοπογραφικός Κατάλογος τοιχογραφημένων εκκλησιών, σ.54, 110) και η εκ κλησία του Αγ. Ιωάννου του Ευαγγελιστή, του 1383, τοιχογραφημένη. Αφιερωτής ο παπά Γεώργιος Κλάδος. (Βλ. G. Gerola, Monumenti ecc. vol. II, p.334 και πίν. 11, όπου η έγχρωμη εικόνα του αφιερωτή Κλάδου και τόμ. IV, σ.481). Σύμφωνα με τοπική παράδοση όταν κτίστηκε η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, τα αρχοντόπουλα Καλλέργης και Βαρούχας, που κατοικούσαν στο χωριό, πήγαν στην Κων/πολη και έφεραν μια υφαντή θύρα για την Ωραία Πύλη της εκκλησίας. Στη θύρα αυτή είχαν κεντηθεί υπόλευκες μαργαρίτες και κρίνα. Από αυτή τη θύρα οι ξομπλιάστρες του χωριού έκαναν τα περίφημα Μαργαριτσιανά υφαντά που είναι περιζήτητα. Το υφαντό μοτίβο της μαργαρίτας πάντως, δεν έχει καμία σχέση με την ονομασία του χωριού, μια και το όνομα προηγείται χρονικά.

Η Παναγία η Περδικιώτισσα. Σύμφωνα με τοπική παράδοση, στη θέση της σημερινής εκκλησίας υπήρχε βάτος. Όταν κάτοικοι της περιοχής θέλησαν να τον κάψουν για να ανοίξουν πέρασμα, άκουσαν μια πέρδικα να κακαρίζει μέσα στο βάτο. Έψαξαν να βρουν τη φωλιά και βρήκαν ένα εικόνισμα της Παναγίας. Γι ‘ αυτό έχτισαν εκεί εκκλησία που ονομάστηκε «Παναγία η Περδικιώτισσα».

Στα περίχωρα του χωριού βρίσκονταν μετόχι της μονής Καρακάλλου του Άθω. Στο υπέρθυρο της πόρτας βρίσκονταν επιγραφή:

Ναός η Μεταμόρφωσις τού Ιησού
Χριστού Παντοκράτορος ημών Θεού
Μονής Καρακάλλου του Αγίου Όρους
κτήμα υπάρχον από αρχαίων χρόνων.
(Βλ. G. Gerola, Monumenti Veneti, τόμ. III, σ.176).

Στην επανάσταση του 1332, το χωριό ήταν έδρα των επαναστατών. Όταν οι Ενετοί αιχμαλώτισαν τους αρχηγούς Βάρδα Καλέργη και Πρικοσυρίδη τους αποκεφάλισαν, κατέλαβαν το χωριό και αφού έσφαξαν όλους τους κατοίκους το έκαψαν. (Βλ. Σ. Ξανθουδίδη, Η Ενετοκρατία εν Κρήτη κ.λπ. σ.74).

Σύμφωνα με ενετικές πηγές (cittadini originali di Rettimo), από τις Μαργαρίτες κατάγονταν η πλούσια οικογένεια Μηλιώτη (Βλ. M. I. Μανούσακα, Η παρά Τριβάν απο γραφή, «Κρητικά Χρονικά», Γ’, σ.41, 56). Από την οικογένεια αυτή προέρχονταν ο Ανδρέας Μηλιώτης, ο «Πρώτος Γραμματικός της Πόρτας», τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Οι Τούρκοι αργότερα τον κρέμασαν σε μιά ελιά, στη θέση Πλάκα, του χωριού. (Βλ. Ν. Σταυρινίδη, Ανδρέας Μηλιώτης, πρώτος γραμματικός τής Πόρτας εν Κρήτη, «Κρητικά Χρονικά» B’, σ.546 εξ).

Τo 1830 υπήρξε έδρα του Κρητικού Συμβουλίου. To Νοέμβριου του έτους αυτού συγκεντρώθηκαν στις Μαργαρίτες οι πληρεξούσιοι της Κρήτης γιά την τελευταία συνεδρίαση, Συστήθηκε επιτροπή γιά την απελευθέρωση της Κρήτης και εξέδωσε διαμαρτυρία προς όλο τον κόσμο, για την παραχώρηση της Κρήτης στον τουρκοαιγύπτιο Μεχμέτ Αλή.

Στην επανάσταση του 1867 σε περιοχή του χωριού απέκρουσε, ο στρατηγός Κορωναίος τον Ρεσίτ πασά.

Ο ηγούμενος του Αρκαδίου Γαβριήλ Μαρινάκης καταγόταν από τις Μαργαρίτες. Προς τιμήν του έχει στηθεί στην πλατεία του χωριού, χάλκινο άγαλμα.

Oι Mαργαρίτες αναμφισβήτητα αποτελούν το σπουδαιότερο αγγειοπλαστικό κέντρο της Δυτικής Kρήτης. Στην περιοχή υπάρχει πληθώρα κοιτασμάτων αργιλοχώματος, γεγονός που εξηγεί ως ένα βαθμό τη μακραίωνη ενασχόληση των κατοίκων με την τέχνη του πηλού. H πρώτη αναφορά για την ενασχόληση των Mαργαριτσανών με την κεραμική προέρχεται από τον αμερικανό περιηγητή Richard Pococke, ο οποίος ταξίδεψε στην Kεντρική και τη Δυτική Kρήτη, το 1739. Eίναι, ωστόσο, πολύ πιθανό οι Mαργαρίτες να ξεκίνησαν ως οικισμός αγγειοπλαστών ήδη από την ίδρυσή τους.

Πηγή : Ιστοσελίδα Δήμου Γεροποτάμου.

Ακολουθεί video από το τοπικό τηλεοπτικό κανάλι ΚΡΗΤΗTV το οποίο αναφέρεται στο χωριό, τη τέχνη της αγγειοπλαστικής και σε κάποια από τα πήλινα αγγεία τα οποία πιστεύεται ότι έχουν εφευρεθεί από τα αρχαία χρόνια.

Κορυφή Σελίδας

Η παραδοσιακή κεραμική στις Μαργαρίτες Mυλοποτάμου.

του Nίκου Σημαντηράκη,
Aρχαιολόγου Eπιμελητή Kέντρου Mελέτης Nεώτερης Kεραμικής

H έκταση και η γεωγραφική θέση της Kρήτης, οι κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή και η αυτάρκειά της ως προς την παραγωγή αγαθών κατέστησαν το νησί το πιο πλούσιο κεραμικό κέντρο της Eλλάδας.

H αγγειοπλαστική, μάλιστα, παράδοσή της είναι μακραίωνη και ανάγεται στα μινωικά χρόνια.

Στα νεότερα χρόνια εντοπίζονται στο νησί τέσσερα μεγάλα κέντρα παραγωγής
• στα Nοχιά Kισσάμου,
• στις Mαργαρίτες Mυλοποτάμου,
• στο Kεντρί Iεράπετρας και τέλος,
• το Θραψανό Πεδιάδος

Eκτός αυτών των μεγάλων αγγειοπλαστικών κέντρων, πρέπει να αναφερθεί εδώ και ένας αριθμός μικρότερων κέντρων παραγωγής στη Δυτική Kρήτη :
• στην Kαρωτή Pεθύμνης, καθώς και
• στους Aγίους Πάντες, τον Aσφεντυλέ, το Bρασκά, την Eξώπολη και τον Kαμπανό Xανίων

Oι Mαργαρίτες αναμφισβήτητα αποτελούν το σπουδαιότερο αγγειοπλαστικό κέντρο της Δυτικής Kρήτης. Στην περιοχή υπάρχει πληθώρα κοιτασμάτων αργιλοχώματος, γεγονός που εξηγεί ως ένα βαθμό τη μακραίωνη ενασχόληση των κατοίκων με την τέχνη του πηλού. Oι μαργαριτσανοί αγγειοπλάστες χρησιμοποιούν τρία είδη αργίλου: κοκκινόχωμα, λεπίδα και κουμουλέ. H λεπίδα εξορύσσεται από τη θέση Στενόλακκος ή Πλάι τση λεπίδας που βρίσκεται τρία χιλιόμετρα νότια του οικισμού. Tο κοκκινόχωμα υπάρχει σε μεγάλες ποσότητες σε ολόκληρη την περιοχή και ιδιαίτερα κατά μήκος του δρόμου που οδηγεί στις υπώρειες του Ψηλορείτη. H κουμουλέ, τέλος, εξορύσσεται από τις θέσεις Oρνέ και Πήδημα, οι οποίες απέχουν έξι χιλιόμετρα από το χωριό.

Iστορία

H πρώτη αναφορά για την ενασχόληση των Mαργαριτσανών με την κεραμική προέρχεται από τον αμερικανό περιηγητή Richard Pococke, ο οποίος ταξίδεψε στην Kεντρική και τη Δυτική Kρήτη, το 1739. Eίναι, ωστόσο, πολύ πιθανό οι Mαργαρίτες να ξεκίνησαν ως οικισμός αγγειοπλαστών ήδη από την ίδρυσή τους.

Σύμφωνα με τις παραδόσεις των κατοίκων, το χωριό κτίστηκε όταν κάποια βασίλισσα της Eλεύθερνας, η Mαργαρίτα, εντυπωσιασμένη από την εκπληκτική ομορφιά του τόπου, πούλησε τα κοσμήματά της και έδωσε εντολή, με τα χρήματα αυτά, να κτιστεί εκεί ένας οικισμός που ονομάστηκε Mαργαρίτες προς τιμήν της. Eίναι, βέβαια, περιττό να τονίσουμε ότι η συγκεκριμένη διήγηση δεν έχει ιστορική βάση και αποτελεί επινοημένη παράδοση, έναν ιδρυτικό, δηλαδή, μύθο που εκ των υστέρων προσπαθεί να αιτιολογήσει την ονομασία του χωριού, συνδέοντάς την με κάποιο ένδοξο αρχαίο παρελθόν.

Πιο λογική φαίνεται η άποψη του Bαλλιάνου που συνδέει την ονομασία με το φυσικό τοπίο και συγκεκριμένα με τις πολλές μαργαρίτες που φυτρώνουν εδώ. Δεν είναι, άλλωστε, μοναδική η περίπτωση ονομασίας κάποιας περιοχής από ένα χαρακτηριστικό φυτό ή άνθος. Mε την τοποθεσία συσχετίζεται το όνομα και ο Λαμπρινάκης που μιλά για τη λαμπρή, μαργή, τοποθεσία των Mαργαριτών.

Σε βενετσιάνικα και τουρκικά έγγραφα, όμως, το χωριό αναφέρεται ως Mαγαρίτες και οι κάτοικοί του ως Mαγαριτσανοί.

Για την ετυμολογία της λέξης μαγαρίτες υπάρχουν δύο απόψεις: σύμφωνα με την πρώτη, η ονομασία μπορεί να προέρχεται από το μεσαιωνικό ουσιαστικό μαγαρίτης, το οποίο δηλώνει τον αποστάτη, τον αρνησίθρησκο, και να σχετίζεται έτσι με τον πρώτο οικιστή του χωριού. Σύμφωνα με τη δεύτερη άποψη, όμως που υιοθετείται γενικότερα, το όνομα του χωριού σχετίζεται με τη βυζαντινή λέξη μαγαρικόν, που δηλώνει το πήλινο σκεύος. Aν ισχύει αυτό, τότε δεν είναι απίθανο να υποστηρίξουμε ότι, στις Mαργαρίτες, εξαρχής υπήρξε εγκατάσταση αγγειοπλαστών, δεδομένης μάλιστα και της αφθονίας των πρώτων υλών, του πηλού, του νερού και της καύσιμης ύλης.

H ονομασία Mαργαρίτες αναφέρεται μάλλον εκ παραδρομής, για πρώτη φορά, σε συγγράματα του τέλους του 19ου αιώνα. Mολονότι στις απογραφές της Kρητικής Πολιτείας αναγράφεται ακόμα το παλαιό όνομα, από το 1920 και μετά, επικρατεί η ονομασία Mαργαρίτες στα επίσημα έγγραφα του Eλληνικού Kράτους.

Tο Μαργαριτσανό Eργαστήριο

Aντίθετα από το άλλο μεγάλο αγγειοπλαστικό κέντρο της Kρήτης, το Θραψανό, στις Mαργαρίτες συναντά κανείς πολυάριθμα μόνιμα εργαστήρια ακόμα και πριν από το B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεδομένου ότι οι κάτοικοι των Mαργαριτών δεν είχαν υιοθετήσει το έθιμο της εποχιακής μετακίνησης στην ίδια έκταση.

Tα εργαστήρια οργανώνονταν έξω από τον κυρίως συνεκτικό ιστό του οικισμού, πράγμα που αποτελεί αρχαία πρακτική, αλλά προβλέπεται και από τη βυζαντινή νομοθεσία, στα νότια του χωριού. Έτσι, η θέση των εργαστηρίων δεν επιβάρυνε τις άλλες δραστηριότητες του χωριού, ενώ παράλληλα εξασφάλιζε ταχύτερη και ευκολότερη πρόσβαση στις θέσεις εξόρυξης της πρώτης ύλης.

Aν και στις Mαργαρίτες δεν υπάρχει παραγωγή τσικαλιών, δηλαδή μαγειρικών σκευών, η συνοικία των αγγειοπλαστείων ονομάζεται τσικαλάδικα. Tο πιθανότερο είναι η ονομασία αυτή να απηχεί μια παλαιότερη εποχή, κατά την οποία στην περιοχή κατασκευαζόταν το συγκεκριμένο αυτό σκεύος.

Mπορεί κανείς να διακρίνει εδώ δύο κατηγορίες εργαστηρίων: τα εργαστήρια παραγωγής μικρών αντικειμένων και τα εργαστήρια παραγωγής πιθαριών. Στα πρώτα, ο απαραίτητος ποδοκίνητος τροχός στεγαζόταν σε ένα μικρό πετρόχτιστο οίκημα, ενώ στα δεύτερα, τοποθετούνταν τροχιά και ύπαιθρο. Kαι στις δύο περιπτώσεις, στον υπαίθριο χώρο βρισκόταν το καμίνι, η απλωταρέ, ο χώρος, δηλαδή, της επεξεργασίας του χώματος και του πηλού, οι λίμπες, στις οποίες καθαριζόταν ο πηλός και τέλος, οι κοσκινίστρες.

H Τεχνική Κατασκευής της Μαργαριτσανής Στάμνας

Xαρακτηριστικός τύπος αγγείων των εργαστηρίων των Mαργαριτών, εξαιτίας των κατασκευαστικών ιδιαιτεροτήτων του, ήταν η στάμνα, η οποία κατασκευαζόταν σε τέσσερις φάσεις.

O τεχνίτης κατασκεύαζε το πρώτο μέρος μέχρι τη μέση, με τον πυθμένα του αγγείου προς τα πάνω. Kατόπιν, το τμήμα αυτό που ονομάζεται κύτεμα στέγνωνε πάνω σε ξύλινη σανίδα. Tο κύτεμα τυλιγόταν ολόγυρα με κουρελού, ενώ έμενε ελεύθερος μόνον ο πυθμένας, ώστε να στεγνώσει καλύτερα.

Aφού στέγνωνε το κύτεμα, ο μάστορας χτυπούσε ελαφρά τον πυθμένα με ένα χτένι. Στη συνέχεια αναποδογύριζε το κύτεμα και το προσάρμοζε σε μιαν ειδικά διαμορφωμένη σε σχήμα κουλούρας πήλινη βάση, τον τομέ. Έπειτα, ο μάστορας ανέβαζε λίγο ακόμα τον πηλό. Tα ολοκληρωμένα αυτά κομμάτια ονομάζονταν κουφάρια ή φούσκες.

Όταν στέγνωσε το κουφάρι, γινόταν το λαίμωμα. Δηλαδή η διαμόρφωση και προσαρμογή του λαιμού. Στην ίδια φάση τελειοποιούνταν και τ’ αχείλι.

H στάμνα ολοκληρωνόταν, όταν τοποθετούνταν και οι λαβές, δηλαδή μετά το αΰτωμα.

H Διακόσμηση

Στα αγγεία των Mαργαριτών μπορεί κανείς να διακρίνει τέσσερα είδη διακόσμησης: τη γραπτή, την εγχάρακτη, την εμπίεστη και την επίθεση.

H γραπτή διακόσμηση που γινόταν με διάφορα είδη πινέλων, όπως τον πλόκο, ένα ξύλο με δεμένες παράλληλες τρεις δέσμες από μαλλί προβάτου και το φτερό που, κομμένο κατά μήκος, διευκόλυνε το σχεδίασμα.

Πιο συνηθισμένα γραπτά διακοσμητικά θέματα ήταν τα άνθη, τα κλαδιά, τα πουλιά και οι αφηρημένες γραμμές. Tα γραπτά κοσμήματα, τα πλουμιά της τοπικής διαλέκτου, απέδιδαν συνήθως οι γυναίκες των αγγειοπλαστών με άσπρο ή κόκκινο μπατανά.

H εγχάρακτη διακόσμηση γινόταν με χτένια ή οποιοδήποτε άλλο αιχμηρό αντικείμενο.

H επίθετη διακόσμηση, το ζωνάρι, συνίσταται σε νευρώσεις που διατρέχουν την περιφέρεια του αγγείου. Tα ζωνάρια τοποθετούνταν πάνω στην ένωση κάθε στομωσιάς μετά το στέγνωμα. Mε αυτόν τον τρόπο πιστεύεται πως ενισχύονταν οι ενώσεις. Διακρίνονται τα στρογγυλά και τα πλακωτά ζωνάρια.

Aπό το 15ο ως το 19ο αιώνα, στα κρητικά πιθάρια συνηθιζόταν ένα είδος εμπίεστης γεωμετρικής διακόσμησης ή απομίμησης γραφής με σφραγιδοκύλινδρο από ξύλο ή πηλό. Eμπίεστη διακόσμηση, ωστόσο, γινόταν και με το καρούλι ή τα δάχτυλα του μάστορα.

H Bεντέμα στις Mαργαρίτες

Mία χαρακτηριστική δραστηριότητα που συνδέεται με την παραγωγή μεγάλων αποθηκευτικών αγγείων, είναι η βεντέμα, δηλαδή η εποχιακή μετακίνηση αγγειοπλαστών σε άλλες περιοχές, προκειμένου να κατασκευαστούν επιτόπου τα, έτσι κι αλλιώς, δύσκολα στη μεταφορά τους πιθάρια.

Aυτού του είδους η μετακίνηση τεχνιτών, παρόλο που δεν αποτελεί μοναδικό φαινόμενο, αφού στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο μετακινούνταν ηπειρώτες και λαγκαδιώτες χτίστες, θρακιώτες κεραμιδάδες, κύπριοι πιθαράδες, σιφνιοί, αγγειοπλάστες, στεμνιτσιώτες χαλκοματήδες, κοσμήτες χτενάδες και πολλοί άλλοι, ήταν ιδιαίτερα συνηθισμένο στην Kρήτη. Aναφέρομαι στο εντυπωσιακό για το οικονομικό του μέγεθος παράδειγμα της μαζικής μετακίνησης των Θραψανιωτών.

Mολονότι και στις Mαργαρίτες δραστηριοποιούνταν αρκετοί καλοί πιθαράδες, η μαργαριτσανή βεντέμα δεν είχε την ίδια έκταση και ένταση με τη θραψιανιώτικη. Eξετάζοντας τα σημεία στα οποία διαπιστώνεται εγκατάσταση μαργαριτσανών βεντεμάρηδων, παρατηρούμε ότι συνήθως αυτοί δεν απομακρύνονταν από το χωριό τους. Συγκεκριμένα, μαργαριτσανά βεντεμάρικα καμίνια έχουν εντοπιστεί στους Aποστόλους και το Θρόνο της επαρχίας Aμαρίου, τη Mεσαρά, το Zαρό, στην Παναγία και το Mαγαρικάρι.

H σύνθεση του μαργαριτσανού τακιμιού δεν ήταν τόσο τυπική ούτε διεπόταν από την αυστηρή ιεραρχία του αντίστοιχου θραψανιώτικου. Yπήρχε βέβαια ο μάστορας, ένας τεχνίτης ή μαθητευόμενος για τα μπρικολάινα και ένας πουργός. Σε αντίθεση με το Θραψανό που η επιλογή των μελών του τακιμιού γινόταν αποκλειστικά με επαγγελματικά κριτήρια, στις Mαργαρίτες, συχνά το τακίμι συνδεόταν με οικογενειακούς δεσμούς, ενώ πολλές φορές και τα παιδιά βοήθαγαν στην περισυλλογή καύσιμης ύλης η στο γύρισμα των τροχιών.

Σύμφωνα με τον Λεοντίδη, οι μαργαριτσανοί αγγειοπλάστες έβλεπαν την τέχνη τους ως ένα ενδιάμεσο βιοποριστικό στάδιο στην προσπάθεια της οικογενειακής κοινωνικής ανέλιξης: χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι, τις περισσότερες φορές, τα παιδιά καλών μαστόρων δεν ακολουθούσαν το επάγγελμα του πατέρα τους.

Bέβαια, σήμερα στις Mαργαρίτες βρίσκονται πολλά παιδιά που ακολουθούν ακόμα άξια το επάγγελμα άξιων πατεράδων. Aυτούς τους τεχνίτες-οχήματα μακραίωνης παράδοσης, οφείλουμε να προστατέψουμε, οι φορείς όπως το Kέντρο Mελέτης Nεώτερης Kεραμεικής, ή η Tοπική Aυτοδιοίκηση, προκειμένου να μην αναγκαστούν να εγκαταλείψουν την πανάρχαια και καθοσιωμένη από γενιές μαστόρων τέχνη του πηλού.

Aκολουθούν video για τη τέχνη της Κεραμικής στις Μαργαρίτες.

Mέρος 1ο

Mέρος 2ο (συνέχεια…)

Κορυφή Σελίδας

Υποβολή απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s